Dehb (Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu) ve Depresyon

DEHB genellikle 6 ay veya daha fazla süreyle uyumsuzluk doğurucu ve gelişim düzeyine göre aykırı bir düzeyde; dikkatsizlik , hiperaktivite-dürtüsellik semptomlarıyla kendini gösterir. OSB ise çoklu bağlamlarda sosyal iletişim ve sosyal etkileşimde kalıcı eksiklikler ile kısıtlı, tekrarlayan davranış, ilgi veya faaliyet kalıpları ile karakterizedir.

Halk arasında depresyon olarak adlandırdığımız ve günümüzde çok yaygın bir duygudurum hastalığı majör depresyon, depresif duygudurum, anhedoni (ilgi ve istek azalması), işlev kaybı, uyku problemleri ve enerji/motivasyon azalması ile karakterize bir hastalıktır. DEHB'nin en karakterize semptomlarından dikkat eksikliği ve konsantrasyon güçlüğü majör depresyonun da bir semptomu olmakla beraber, OSB hastalığıyla karakterize olan ‘Ruminasyon’ davranışları (negatif olaylar, düşünceler ve duygular hakkında tekrar eden düşünceler) majör depresyon içerisinde bir semptom olarak varolabilir. Bu sebeplerden dolayı DEHB ve OSB'nin majör depresyondan ayrımı dikkatlice yapılması gerektiği gibi, aynı zamanda DEHB ve OSB ile beraber komorbid şekilde depresyon görülmesi günümüz literatüründe oldukça yaygındır. (Magnuson et. Al, 2011)

DEHB için ise University of Chicago'nun araştırmasına göre DEHB hastalığına sahip yetişkinlerde normale oranla 10 kat daha yaygın bir şekilde depresyon görülmüştür. (University of Chicago, 2010) Bazı uzmanlara göre DEHB’ye sahip bireylerin %70’inin hayatları boyunca en az bir kere depresyon için tedavi veya sonuç aradıkları öne sunulmuş durumda. (Smith, 2020)

Peki bu bağlantının ve DEHB kişilerin depresyon yaşamaya daha yatkın olmalarının sebebi nedir?

Kesinleşmiş herhangi bir bilgi olmamakla birlikte, uzmanlar ve araştırmacılar

DEHB yatkınlığın nörogelişimsel yapıları bakımından çocukluk dönemlerinden başlayarak işlevsellik, sosyalleşme, iletişim kurmakta zorluk, duygu ve düşüncelerini ifade etmekte yaşadıkları zorluklardan dolayı bazı sosyal becerilerin gelişmekte geciktiğini ve bundan dolayı yaşanan sosyal hayata uyumsuzluk gibi sorunlardan kaynaklanabileceğini vurgulamışlardır (Autism.org, 2023).

Bireyin sosyal hayatında, okul/iş hayatında ve diğer alanlarda yaşadığı zorluklar özgüvenin kaybında, kaygı artışında artışa sebep olabileceği gibi sosyal izolasyona ve sosyal bağlara katılamama gibi problemlerde de kendilerini gösterebilirler. (Braintherapytms.com, 2023) DEHB için sosyal damgalamanın da bu depresyona yatkınlığı arttırdığı 2018'de yapılan bir analizde öne sürülmüştür (Botha et. Al, 2018). DEHB’li bireyler karşılaştıkları önemli yaşam olaylarının üstesinden gelme becerilerinin olmaması durumunda depresyon açısından risk altındadırlar.

DEHB hastalarını depresyona sürekleyebilecek bir diğer süreçte çocukluk sürecinde hem okulda hem evde sürekli eleştirilere ve baskıya maruz kalmalarıdır. Eğitim sürecindeki başarısızlıkları çoğunlukla başlangıçta DEHB’ye bağlanmaz ve tembel olmalarının bir sonucu olarak değerlendirilir. Hem okuldaki arkadaşları hem de erişkinlerle iletişim kurmada güçlük çekmeleri, gelişimsel süreçte yeterli sosyal desteği sağlayamamalarına, dışlanmalarına ve yakın ilişki kuramamalarına neden olur. Öte yandan yaş ilerledikçe yakınlarına ya da sevdiklerine yönelik olarak eyleme vuruk dürtüsel davranışlar sergileyip kırıcı olabilir ve bundan suçluluk duyabilirler. Yaşlandıkça hiperaktivitenin yerini alan artan dikkat bozuklukları kişinin kendilerine verilen görevleri tamamlama şansı vermez ve kişinin yeterlilik duygularını zedeleyebilir.Depresyondaki kişilerde sıklıkla elemli duygulanım, enerji ve motivasyon kaybı ile geleceğe yönelik umutsuzluk düşünceleri vardır. Bu belirtiler DEHB tablosu ile birleştiğinde, hastanın konsantrasyon kaybı, uyku sorunları ve uyuşukluk gibi ek belirtileri olur. İçsel olarak belirgin huzursuzluk duygularına ek olarak, motivasyon ve enerji kayıplarının olması bu kişilerin yaşama arzu ve heyecanlarının depresif ruminasyon kısır döngüsünde tıkanmasına yol açabilir.

Major depresyon erişkin DEHB ile birlikte en sık görülen ruhsal bozukluklardan biridir. Depresyon, DEHB’si olan yetişkinlerde, DEHB olmayan yetişkinlere göre üç kat daha yaygındır. Depresyon teşhisi konan kişilerde DEHB teşhisi oranları yaklaşık %30 ila 40’tır.

DEHB teşhisi konan kişilerin % 70’i yaşamları boyunca depresyon yaşayabilir.

Ayrıca, Hollanda Depresyon ve Anksiyete Çalışmasından elde edilen verileri inceleyen bir çalışmada, şiddetli depresyon, kronik depresyon, erken başlangıçlı depresyon veya eşzamanlı anksiyeteye sahip olanlarda DEHB oranlarının daha yüksek olduğu bulunmuştur. Bu, DEHB ve depresyon arasında güçlü bir ilişki olduğunu göstermektedir.

DSM-V Kriterleri;

DEHB;

A.(1)-

Aşağıdakilerden (1) ya da (2) vardır:

Aşağıdaki dikkatsizlik semptomlarından altısı ya da daha fazlası en az 6 ay süreyle, uyumsuzluk doğurucu ve gelişim düzeyine göre aykırı bir derecede sürmüştür:

a- Çoğu zaman dikkatini ayrıntılara veremez ya da okul ödevlerinde, işlerinde ya da diğer etkinliklerinde dikkatsizce hatalar yapar.

b- Çoğu zaman üzerine aldığı görevlerde ya da oynadığı etkinliklerde dikkati dağılır.

c- Doğrudan kendisine konuşulduğunda çoğu zaman dinlemiyormuş gibi görünür.

d- Çoğu zaman yönergeleri izlemez ve okul ödevlerini, ufak tefek işleri ya da işyerindeki görevlerini tamamlayamaz.

e- Çoğu zaman üzerine aldığı görevleri ve etkinlikleri düzenlemekte zorluk çeker.

f- Çoğu zaman sürekli mental çabayı gerektiren görevlerden kaçınır, bunları sevmez ya da bunlarda yer almaya karşı isteksizdir.

h- Çoğu zaman dikkati dış uyaranlarla kolaylıkla dağılır

i- Günlük etkinliklerinde çoğu zaman unutkandır.

g- Çoğu zaman üzerine aldığı görevler ya da etkinlikler için gerekli olan şeyleri kaybeder.

A. (2)-

Aşağıdaki hiperaktivite – impulsivite semptomlarından altısı ya da daha fazlası en az 6 ay süreyle uyumsuzluk doğurucu ve gelişim düzeyine göre aykırı bir derecede sürmüştür:

a- Çoğu zaman elleri, ayakları kıpır kıpırdır ya da oturduğu yerde kıpırdanıp durur.

b- Çoğu zaman sınıfta ya da oturması beklenen diğer durumlarda oturduğu yerden kalkar.

c- Çoğu zaman uygunsuz olan durumlarda koşuşturup durur ya da tırmanır.

d- Çoğu zaman sakin bir biçimde boş zamanları geçirme etkinliklerine katılma ya da oyun oynama zorluğu yaşar.

e- Çoğu zaman hareket halindedir ya da bir motor tarafından sürülüyormuş gibi davranır

f- Çoğu zaman çok konuşur.

İmpulsivite-Dürtüsellik Semptomları

A-

a- Çoğu zaman sorulan soru tamamlanmadan önce cevabını söyler.

b- Çoğu zaman sırasını bekleme güçlüğü vardır.

c- Çoğu zaman başkalarının sözünü keser ya da yaptıklarının arasına girer.

B- Belirtilerin birçoğu 12 yaşından önce vardır.

C- Bu belirtiler en az 2 ortamda vardır.

D. Bu belirtiler, okul sosyal vb alanlarda işlevsellikte belirgin bozulmaya sebep olur.

E. Bu belirtiler başka bir psikiyatrik hastalık ile daha iyi açıklanamaz.

Majör Depresyon

A. Aşağıdakilerden en az 5’inin en az 15 gün süre ile gün boyu bulunması

(1.veya 2. kriter mutlaka bulunmalı)

1.Depresif duygudurum

2.Anhedoni, ilgi-istek azalması

3.İştah azalması ya da artması

4.Uyku azalması ya da artması

5.Psikomotor yavaşlama ya da ajitasyon

6.Enerji azalması, yorgunluk

7.Suçluluk, değersizlik hissi

8.Konsantrasyon güçlüğü

9.İntihar eğilimi

B. İşlev kaybı vardır.

C. Semptomatoloji bir madde kullanımına ya da genel tıbbi duruma bağlı

değildir.

D. Başka ruhsal hastalıkla açıklanamaz.

E. Hiçbir zaman bir manik ya da hipomanik nöbet yoktur.

Semih Savatlı

Referanslar

1. Botha, M., & Frost, D. M. (2020). Extending the Minority Stress Model to Understand Mental Health Problems Experienced by the Autistic Population. Society and Mental Health, 10(1), 20–34. https://doi.org/10.1177/2156869318804297

2. Montazeri, F., de Bildt, A., Dekker, V., & Anderson, G. M. (2020). Network Analysis of Behaviors in the Depression and Autism Realms: Inter-Relationships and Clinical Implications. Journal of autism and developmental disorders, 50(5), 1580–1595. https://doi.org/10.1007/s10803-019-03914-4

3. Magnuson, K. M., & Constantino, J. N. (2011). Characterization of depression in children with autism spectrum disorders. Journal of developmental and behavioral pediatrics : JDBP, 32(4), 332–340. https://doi.org/10.1097/DBP.0b013e318213f56c

4. Hemming, L., Haddock, G., Shaw, J., & Pratt, D. (2019). Alexithymia and Its Associations With Depression, Suicidality, and Aggression: An Overview of the Literature. Frontiers in psychiatry, 10, 203. https://doi.org/10.3389/fpsyt.2019.00203

5. Hudson, C. C., Hall, L., & Harkness, K. L. (2019). Prevalence of Depressive Disorders in Individuals with Autism Spectrum Disorder: a Meta-Analysis. Journal of abnormal child psychology, 47(1), 165–175. https://doi.org/10.1007/s10802-018-0402-1

6. University of Chicago, Forefront, Internet Site News, Children with ADHD at Increased Risk for Depression and Suicidal Thoughts as Adolescents,

https://www.uchicagomedicine.org/forefront/news/children-with-adhd-at-increased-risk-for-depression-and-suicidal-thoughts-as-adolescents

7. Kathleen Smith, PhD, LPC, (2022) Psycom.Net, ADHD, ADHD and Depression, https://www.psycom.net/adhd/adhd-depression

8. Cheryl Platzman Weinstock, (2019), The deep Emotional Ties Between Depression and Autism, Spectrumnews.org, https://www.spectrumnews.org/features/deep-dive/the-deep-emotional-ties-between-depression-and-autism/

9. Autism.org (2023), Autism and Depression, https://autism.org/autism-and-depression/

10. Braintherapytms.com (2023), Link Between Autism and Depression, https://braintherapytms.com/link-between-autism-and-depression/